Nuusbulletin: Onderwysvryheid
Uitgawe 7 – 10 Julie 2025
‘n Gereelde opdatering van die Pestalozzi Trust oor ontwikkelings op die gebied van die regte, beleid en aktivisme, soos dit tuisonderwys in Suid-Afrika raak.
‘n Jaar nadat die Pestalozzi Trust sy Grondwetlike Hofsaak teen die BELA-wet, 2024, geloods het, is die hofdokumente nou ingedien.
Dit is ‘n belangrike mylpaal wat ons behaal het.
Die Trust se saak is nie dat die Hof versoek word om te besluit of elke klousule van die BELA-wet goeie of slegte beleid is nie. Dit is ‘n prosedurele saak. Dit is basies ‘n eenvoudige grondwetlike vraag: het die publiek, insluitend tuisskolers, werklik ‘n betekenisvolle geleentheid gehad om deel te neem voor die BELA-wet gepromulgeer is?
Die Trust argumenteer dat die Parlement, die Nasionale Raad van Provinsies (NCOP) en die Provinsiale Wetgewers nie hul grondwetlike plig na behore nagekom het om betekenisvolle openbare deelname te fasiliteer nie. Dis belangrik, want die BELA raak tuisonderwys, kinders, gesinne en die reg op basiese onderwys direk.
Die Trust het die saak in Julie 2025 aanhangig gemaak. In die video’s wat op die dag geneem is, is Shaun Green en Uda de Wet te sien. Shaun is ‘n tuisskoolpa en Trustee van die Pestalozzi Trust, en Uda de Wet is ‘n tuisskoolma en lid van die bestuur van die Trust. Haar kinders het ook die dag meegemaak, asook Christopher Cordeiro en Karin van Oostrum. Kyk die video van die dag van Shaun Green hier en die video van Uda de Wet hier. Die media se reaksies is te lees in die eerste uitgawe van Nuusbulletin: Onderwysvryheid hier.
Nadat die dokumente ingedien is, het die staat baie lank getalm om te antwoord. Na verskeie briewe van die Trust aan die Hoofregter het haar kantoor ‘n instruksie uitgereik waarin die staat opdrag gegee word om die responderende dokumente in Februarie 2026 in te dien.
Die Staat het ’n omvattende antwoord ingedien. Dit het responderende verklarings van die Parlement, die Departement van Basiese Onderwys, die Provinsiale Wetgewers en die Presidensie ingesluit. Dit het altesaam meer as 1000 bladsye beslaan, en daarby duisende bladsye aanhangsels.
As gevolg van die volume en kompleksiteit van die antwoord, het die Trust die Grondwetlike Hof uitstel gevra tot 25 Mei 2026 om die Repliserende Verklaring (die Trust se antwoord op die Responderende Verklarings) in te dien. Die versoek is toegestaan. Die Trust het toe sy antwoord op 22 Mei, voor die afsnydatum, ingedien.
Die indien van ons Repliserende beteken dat die BELA-saak se hofstukke nou voor die Grondwetlike Hof is. Die Trust moes eers ‘n Openingsverklaring indien; daarna moes die staat hul Responderende Verklarings indien, en daarna moes ons ons Repliserende Verklaring by die Hof indien, in antwoord op hul Responderende Verklarings.
Die volgende prosedurele stap is om instruksies van die Hoofregter te ontvang, asook ‘n verhoordatum. Dis onmoontlik om te voorspel wanneer dit gaan gebeur, maar dit kan so lank as twee jaar of langer neem. Ons beplan voorlopig vir ‘n verhoor in 2027, maar enigiets kan gebeur en die Trust is gereed vir enige gebeurlikheid.
Die verligting wat die Trust versoek is ‘n praktiese en verantwoordelike oplossing. Die Trust versoek die Hof om te verklaar dat die grondwetlike pligte vir openbare deelname nie na behore nagekom is nie, en dat die BELA-wet ongeldig verklaar moet word. Die Trust versoek egter dat enige ongeldigheidsverklaring vir twee jaar opgeskort moet word.
Dit is belangrik, want dit sal onnodige ontwrigting en onsekerheid voorkom, terwyl dit die Parlement die geleentheid sal bied om die proses op ‘n grondwetlik geldige wyse te herhaal.
Vir tuisskolers en die publiek is dit belangrik dat die saak nie net oor een Wet gaan nie. Dit gaan oor die wyse waarop wette gemaak word in Suid-Afrika. Dit gaan daaroor of ‘n klein, wyd verspreide gemeenskap wat direk geraak word as ’n nagedagte behandel kan word in die wetgewende proses.
Wanneer wetgewing kinders, gesinne en onderwys direk raak, moet openbare deelname meer as ‘n blote formaliteit wees. Dit moet eg wees. Dit moet toeganklik wees. En dit moet werklik die uitkoms kan beïnvloed. Dit is waarom die BELA-saak saak maak.
Nuusbulletin: Onderwysvryheid word deur die Pestalozzi Trust gepubliseer – sedert 1998 ‘n kampvegter vir tuisonderwys in Suid-Afrika.
